Co to znaczy stworzyć tekst antyfaszystowski? Pierwszą nasuwającą się w myślach odpowiedzią jest proste stwierdzenie: należy ukazać mechanizmy funkcjonowania faszyzmu, jego korzenie oraz konsekwencje. Przykładem takiej narracji będzie Andor, serial umieszczony w uniwersum Gwiezdnych Wojen, ukazujący narodziny Rebelii z perspektywy Cassiana Andora. Działalność Imperium jest w pierwszym sezonie ukazana w dużej mierze z perspektywy samej Rebelii. Antyfaszystowski wydźwięk serialu wybrzmiewa w tonie, jakim uchwytuje charakter imperialnego społeczeństwa i sprzeciwiającego się mu ruchowi rebeliantów. 

Andor właśnie tym wyróżnia się na tle większości dzieł z uniwersum George’a Lucasa, że powstanie Imperium nie jest wynikiem woli jednej złej siły, rozkładającej działalności grup i jednostek tak, jak szachista pionki na polu szachowym. Narodzinom Imperium towarzyszą konkretne procesy historyczne, związane z centralizacją władzy i akumulacją kapitału. Serial nie oferuje jednak szerszej refleksji klasowej, boi się jasno scharakteryzować Imperium jako jedno z oblicz imperialistycznego kapitalizmu. Opór przeciwko brutalnej eksploatacji pracy oraz złóż naturalnych przybiera niejasną formę lokalnych ruchów powstańczych, niemających szerszego programu politycznego poza pragnieniem wyrwania się spod drapieżnych wpływów Imperium. Andor nie boi się porównań do otaczającej nas społeczno-ekonomicznej rzeczywistości; przecież Gwiezdne Wojny narodziły się jako reakcja wobec imperializmu amerykańskiego. A jednak sama rebelia nie ogłasza szerszego programu politycznego – sam akt buntu, portretowany w serialu jako heroiczny, wydaje się pozbawiony społecznej treści. Widoczny jest wysiłek twórców, aby jej uniknąć.

Antyfaszystowski utwór powinien więc dotyczyć samego antyfaszyzmu, skupiać się na rozwoju ruchu antyfaszystowskiego, jego wewnętrznych sprzeczności, dylematów samych rewolucjonistów. Co natomiast, jeżeli antyfaszystowski tekst jest nie tylko całkowicie poświęcony samemu faszyzmowi, ale także jest opowiadany z perspektywy tej ideologii? Odpowiedzi na te pytania można poszukiwać we włoskim serialu Mussolini: Son of the Century, u nas dostępnym na SkyShowtime. Serial opowiada o życiu Benita Mussoliniego, jednocześnie ukazując sposób, w jaki formował się włoski faszyzmu – jego społeczne korzenie oraz rola, jaką spełniał w ramach kapitalistycznej struktury społecznej ówczesnych Włoch. Jednocześnie narracja porusza też kwestię męskości, eksplorując patriarchalne wzorce płciowe. Reżyser serialu Joe Wright wskazywał:

Bardzo starałem się przedstawiać prawdę, nie popadając w moralizatorstwo; bez sympatyzowania starałem się zrozumieć, zachowując krytyczny dystans… Mussolini był fascynującą postacią, zauroczył cały naród i nie tylko. Gdybym nie pokazał tego uroku, ludzie mogliby pomyśleć, że wszyscy Włosi to idioci. Ta równowaga była dla mnie najważniejsza… Na poziomie bardziej osobistym jest to serial o toksycznej męskości, która nie jest czymś obcym nam samym – mamy ją w sobie.

I w istocie to się udało. Serial skupia się na ukazaniu początków politycznej kariery Mussoliniego oraz stara się odpowiedzieć na pytanie, jakie były przyczyny narodzin faszyzmu. Dlaczego był wówczas tolerowany? Kto był jego politycznym podmiotem? Serial Wrighta to jednak nie tylko rozważania o charakterze politycznym. Jest to zarazem psychologiczna eksploracja samej figury Mussoliniego. To postać wielu sprzeczności – jednocześnie nienawidzi klas panujących i posiadających, ich kultury i świata, z drugiej strony zasiada z nimi do wspólnego stołu. Określa siebie i swój ruch jako esencję rewolucyjnego ducha, urzeczywistnienie bojowej siły i przemocy po to, by szybko porzucić całą retorykę radykalnej zmiany na rzecz pieniędzy od fabrykantów i użycia swoich bojówek do tłumienia robotniczych powstań i strajków. Konserwatywne obrazy rodziny rozmywają się w jego związkach, kombatanckie ideały braterstwa i honoru w instrumentalnym traktowaniu sojuszników. Rozgrywa on ich pragnienia i żądania tak, by za wszelką cenę przedstawić swoje partykularne cele jako ich własne, sprowadzić dążenia innych na własne tory.

Działania Mussoliniego są wyrazem szerszego procesu, który Frédéric Lordon opisał w swojej książce Kapitalizm, niewola i pragnienie. Marks i Spinoza. Autor zarysowuje, w jaki sposób kapitał manipuluje potrzebami i dążeniami pracowników za pomocą ideologii wspólnego dobra i pracy dla narodu. Tym samym dążenia kapitalistów do maksymalizacji zysków stają się dążeniami wszystkich członków społeczeństwa, stwarzając obraz „wspólnego okrętu”. W serialu faszyzm jest ukazany jako ruch, który nieustannie stwarza obrazy i spektakle. W ten sposób ukazany jest Marsz na Rzym. Postrzeganie go jako sukcesu opiera się na zewnętrznej percepcji – chodzi o stworzenie obrazu rewolucji, ale nie takiej, która obala status quo. Jej celem jest działanie na rzecz prawa, odbudowanie porządku społecznego, którego nie były w stanie zagwarantować ówczesne rządy. Klasy panujące i posiadające pozostają na swoich miejscach, robotnicy i robotnice pozostają w halach i przy maszynach. To rewolucja, ale na rzecz ochrony stosunków produkcji i własności, na rzecz ocalenia pozycji najbogatszych. Jak pisał Walter Benjamin w eseju Twórca jako wytwórca:

Faszyzm próbuje zorganizować nowo powstałe masy proletariackie bez naruszania struktur własności, które masy dążą do zniesienia. Faszyzm upatruje swoje zbawienie nie w przyznaniu tym masom ich praw, lecz w daniu im szansy na wyrażenie siebie. Masy mają prawo do zmiany stosunków własnościowych; faszyzm dąży do zapewnienia im możliwości wyrażenia się przy jednoczesnym zachowaniu własności. Logicznym skutkiem faszyzmu jest wprowadzenie estetyki do życia politycznego.

Serial perfekcyjne ujmuje opisywane przez krytyka wtargnięcie estetyki do polityki, wykorzystując strategie i metody używane przez awangardystów lat 20. i 30. XX wieku. Wright za pomocą muzyki, barw oraz ruchu tworzy sekwencje przypominające obrazy Ivo Pannaggiego lub kolaże Władimira Majakowskiego. Sięganie po awangardowe konwencje pozwala reżyserowi na wydobycie sensu oraz wagi rozgrywających się wydarzeń. Wykorzystuje je także do ukazania struktury psychiki i pamięci, nawiązując tym samym do refleksji krytyki artystycznej, która w kolażu odnajdywała ekspresję poharatanej przez kapitalistyczne stosunki ludzkiej podmiotowości. 

Najciekawszym aspektem serialu jest kreacja członków Czarnych Koszul, a konkretnie ich dowódców, takich jak Italo Balbo czy Dino Grandi. Serial ukazuje ich jako bezpośrednie uosobienia faszyzmu – mężczyzn w pełni internalizujących kult siły, wojny oraz przemocy. Na pierwszy rzut oka sposób, jaki serial portretuje członków milicji wydaje się wręcz karykaturalny – wyjęty żywcem z faszystowskiej agitki. Jest jednak moment, który według mnie stanowi element istotny do zrozumienia psychiki Czarnych Koszul. Scena, do której się odnoszę, ma miejsce podczas Marszu na Rzym, kiedy oddział squadristi dowodzony przez Albino Volpiego (w tej roli Federico Mainardi) czeka na rozkazy. Chwila przed atakiem to moment, w którym do dowódcy powracają wspomnienia okopów, gdy walczył pod Piawą. Załamują się podziały czasowe, rozwarstwienie między przeszłością a przyszłością – błoto włoskiej wioski staje się tym samym błotem, w którym czołgali się i ginęli żołnierze podczas Wielkiej Wojny. Ta wciąż z nimi jest – wydaje się, że tak naprawdę nigdy nie wyszli z okopów. Czas pokoju przestał istnieć, być może nigdy tak naprawdę nie istniał. Współczesna wojna, ze swoją uprzemysłowioną przemocą i dehumanizującą propagandą, sprawiła, że tacy jak on stali się idealnym narzędziem dla fabrykantów, właścicieli ziemskich i w końcu – samego Mussoliniego. 

Jednym z większych dylematów lewicowej krytyki artystycznej było swego czasu wyznaczenie, czym tak naprawdę charakteryzuje się sztuka antysystemowa. Twórcy serialu bez wątpienia chcieli krytycznie ująć faszyzm, badając jego elementy ideologiczne, ukazując jego społeczną bazę, materialne korzenie oraz funkcje. Niestraszne są im też odniesienia do współczesności, jak choćby pamiętny moment, w którym Mussolini zwraca się do kamery, mówiąc: „Make Italy Great Again”. Czy jednak granie poetyką włoskiego futuryzmu nie powoduje odwrotnego od zamierzonego efektu? Czy nie sprawia to, że zakochujemy się w estetyce imperialistycznej wojny i kapitalistycznej modernizacji? Faszyzm portretuje wojnę jako przygodę. Jego zadaniem była estetyzacja siły, która w praktyce służyła do stłamszenia oporu wyzyskiwanych, zniszczenia oddolnych organizacji robotniczych i wkomponowanie robotnika do kapitalistycznej machiny społecznej tak, by przestał być jej antytezą. Andrzej Leder w tekście Rozważania o faszyzmie dzisiejszym stwierdza: Faszyzm wymyślili Włosi. Od wieków mistrzowie „społeczeństwa spektaklu”, pierwsi wpadli na to, że za pomocą estetyzacji gniewu uniknąć można rzeczywistej zmiany. Być może najbardziej przenikliwy był tu pisarz Tomasi di Lampedusa, gdy wkładał w usta księcia Fabrizio Saliny pamiętne słowa, wypowiedziane w odpowiedzi na lądowanie ochotników Garibaldiego na Sycylii; słowa mówiące, że trzeba będzie zmienić wszystko, by nie zmieniło się nic.

Mussolini: Son of The Century jest świetnie zrealizowanym serialem, który stara się odpowiedzieć na pytania dotyczące faszyzmu oraz samej postaci Benito Mussoliniego. Ukazuje faszyzm jako ruch, który jest wewnętrznie sprzeczny, oportunistyczny i który przyszedł dla klas panujących w idealnym momencie. Oferuje także głębokie studium na temat ideologicznych obrazów reprodukowanych przez faszyzm – ich siły, funkcji, sposobu, w jaki wpływają na zdemobilizowanych, przemielonych przez współczesną machinę wojenną żołnierzy oraz przesiąkniętą kultem własności prywatnej i społecznym bezpieczeństwem warstwę uprzywilejowaną. Czy jednak, przez przypadek, nie dostarcza przeciwnikowi broni? 

Wystarczy, że wejdziemy do komentarzy na YouTubie, by pod fragmentami z serialu (w szczególności tymi, w których mordowani są działacze socjalistyczni i związkowcy) zobaczyć całą masę komentarzy opiewających działania Czarnych Koszul. Stają się w ten sposób miejscami organizującymi dla internetowej skrajnej prawicy, która z chęcią weźmie cokolwiek, co doda jej dodatkowego paliwa ideologicznego.